Μια πρόσφατη αρχαιολογική ανακάλυψη στη βόρεια Συρία ενδέχεται να αλλάξει όσα γνωρίζαμε έως τώρα για την απαρχή των αλφαβήτων.
Σύμφωνα με την επικρατούσα επιστημονική άποψη, το πρώτο επιβεβαιωμένο αλφάβητο ήταν το λεγόμενο πρωτο-Σημιτικό (proto-Sinaitic) αλφάβητο, που δημιουργήθηκε πριν από περίπου 4.000 χρόνια από Χαναναίους εργάτες σε αιγυπτιακό ορυχείο στην περιοχή του Σινά. Το συγκεκριμένο σύστημα εξελίχθηκε αργότερα στο φοινικικό αλφάβητο, το οποίο με τη σειρά του επηρέασε τα πρώιμα εβραϊκά, ελληνικά και λατινικά αλφάβητα.
Ωστόσο, ευρήματα του Πανεπιστημίου Johns Hopkins, που παρουσιάστηκαν τον Νοέμβριο του 2024, προτείνουν μια εναλλακτική εκδοχή.
Το 2400 π.Χ. το πρώτο αλφάβητο;
Κατά τη διάρκεια ανασκαφών στον αρχαιολογικό χώρο Umm el-Marra, κοντά στο Χαλέπι της Συρίας, εντοπίστηκαν τέσσερις πήλινοι κύλινδροι από την Εποχή του Χαλκού, περίπου στο μέγεθος ενός δαχτύλου, με χαραγμένα σύμβολα. Η ραδιοχρονολόγηση δείχνει ότι τα σύμβολα αυτά χρονολογούνται γύρω στο 2400 π.Χ., περίπου 500 χρόνια πριν την εμφάνιση του πρωτο-Σημιτικού.
Η ανακάλυψη έχει προκαλέσει συζήτηση στην επιστημονική κοινότητα. Η φιλόλογος Philippa Steele από το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ δήλωσε στο Live Science ότι, ενώ οι επιγραφές του Umm el-Marra δείχνουν σαφώς ένα σύστημα γραφής, «είναι πιο δύσκολο να επιβεβαιώσουμε ότι πρόκειται για αλφαβητικό σύστημα». Η ίδια τονίζει πως απαιτούνται περισσότερα στοιχεία προκειμένου να αναλυθεί η δομή της γραφής και να αποδειχθεί η φωνημική της φύση.
Τα αρχαία συστήματα γραφής
Οι αρχαιολόγοι πιστεύουν ότι η γραφή αναπτύχθηκε ανεξάρτητα σε διάφορες περιοχές του αρχαίου κόσμου. Τα αιγυπτιακά ιερογλυφικά, για παράδειγμα, εμφανίστηκαν περίπου το 3200 π.Χ., όπως και η σφηνοειδής γραφή των Σουμέριων.
Η αρχαία κινεζική γραφή αναπτύχθηκε στις αρχές της δεύτερης χιλιετίας π.Χ., ενώ στην Αμερική, το αρχαιότερο γνωστό γραφικό σύστημα είναι η γραφή των Ολμέκων, γύρω στο 600 π.Χ.
Ωστόσο, τα παλαιότερα συστήματα γραφής δεν θεωρούνται αλφάβητα. Αντιθέτως, ήταν είτε λογογραφικά (με σύμβολα που αποδίδουν έννοιες ή λέξεις), είτε συλλαβικά, ή ένας συνδυασμός των δύο. Στο αλφάβητο, όμως, κάθε γράμμα αντιστοιχεί σε έναν ήχο, ένα φωνήμα που συνθέτει προφορικές λέξεις.
Το πρωτο-Σημιτικό φαίνεται να έχει επηρεαστεί από τα αιγυπτιακά ιερογλυφικά, ωστόσο, σύμφωνα με τη Steele, αποτελεί μια «εξαιρετικά καινοτόμα δημιουργία», καθώς παρόλο που βασίζεται στη γενική αρχή της ιερογλυφικής γραφής, η έννοια του αλφάβητου και οι φωνητικές αξίες των συμβόλων του ήταν κάτι εντελώς νέο.
Η Steele δήλωσε ότι προσωπικά ενδιαφέρεται περισσότερο για τα συστήματα γραφής της Εποχής του Χαλκού στην Κρήτη, την υπόλοιπη Ελλάδα και την Κύπρο, κάποια από τα οποία παραμένουν ανεξιχνίαστα. «Η Κύπρος διατήρησε το παλιό της σύστημα γραφής για περισσότερα από χίλια χρόνια και το χρησιμοποίησε για τα ελληνικά», λέει. «Έτσι, ενώ σε άλλες περιοχές τα ελληνικά γράφονταν με το αλφάβητο… στην Κύπρο χρησιμοποιούσαν αυτή τη διακριτική συλλαβική γραφή, η οποία έγινε σύμβολο πολιτισμικής ταυτότητας».
Η αρχαιολόγος Silvia Ferrara από το Πανεπιστήμιο της Μπολόνια, η οποία δεν συμμετείχε στην έρευνα, δήλωσε ότι δεν την εκπλήσσει η πιθανότητα χρήσης αλφαβήτου 500 χρόνια νωρίτερα, αν και η τοποθεσία της ανακάλυψης προκαλεί εντύπωση. «Είναι έκπληξη να εντοπίζονται τέτοια ευρήματα στη Συρία», σχολίασε. «Όμως, οι ιδέες και οι έννοιες κυκλοφορούσαν πολύ περισσότερο απ’ όσο δείχνουν τα υλικά ευρήματα».
Πιθανή αναθεώρηση της ιστορίας, άλλα με επιφυλάξεις
Ο υπεύθυνος των ανασκαφών, καθηγητής Glenn Schwartz του Johns Hopkins, υποστήριξε ότι τα νέα αυτά ευρήματα μπορεί να απαιτούν την πιθανή αναθεώρηση της ιστορίας του αλφαβήτου. «Τα ευρήματα είναι αρχαιότερα από κάθε γνωστή πρωτο-Σημιτική επιγραφή και εντοπίζονται στη βόρεια Συρία. Αυτό υποδηλώνει ότι το αλφάβητο ίσως έχει μια εντελώς διαφορετική ιστορία προέλευσης απ’ ό,τι θεωρούσαμε έως τώρα», δήλωσε.
Παρά την ενθουσιώδη αποδοχή από ορισμένους ερευνητές, η επιστημονική κοινότητα διατηρεί επιφυλάξεις. Η Steele σημειώνει ότι το δείγμα των επιγραφών του Umm el-Marra είναι εξαιρετικά περιορισμένο για να μπορέσει να αναγνωριστεί ως αλφάβητο. «Χρειαζόμαστε περισσότερα ευρήματα για να κατανοήσουμε σε ποια γραφική παράδοση εντάσσονται αυτά τα σύμβολα», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Σύμφωνα με την ίδια, σε κάποιες περιπτώσεις εντοπίζονται ομοιότητες του αλφάβητου στις επιγραφές του Umm el-Marra με τα γνωστά σύμβολα του πρωτο-Σημιτικού αλφαβήτου, ωστόσο «σε άλλες, η σχέση είναι λιγότερο εμφανής». Όπως εξηγεί, «αν βασιζόμαστε μόνο στην ομοιότητα σχημάτων, χωρίς άλλον τρόπο αξιολόγησης, τότε η βεβαιότητα θα ήταν δύσκολο να επιτευχθεί».
Πηγή: real.gr
